Yıllar önce, dünya genelindeki enerji dengelerindeki değişiklikler ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyeli üzerine konuşmaya başladığımızda, karşımızda genelde temkinli bir sessizlikle karşılaşıyorduk. O dönemlerde, Ulusal Kanal’da “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme getirmek, ülkenin geleceği açısından bir sorumluluğu üzerimize alma çabasıydı. Bugün, TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında gerçekleştirilen mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konudaki önem vurgusu, meselenin artık somut bir temele oturduğunu gösteriyor. Bu yazımızda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin önemini, vatanseverliğin gerektirdiği sabrı ve halkımıza karşı duyduğumuz vicdani sorumluluğu göz önünde bulundurarak, savunma sanayisi ekseninde detaylı bir şekilde incelemeye çalışacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların azalması ve jeopolitik krizlerin tetiklediği arz güvenliği bağlamında köklü bir paradigma değişiminin eşiğindedir. Rüzgar ve güneş gibi yenilenebilir kaynaklar önemlidir, ancak modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu kesintisiz “baz yük” enerjisini tek başlarına karşılayamazlar. İşte bu yapısal gereksinim, nükleer enerjiyi yeniden gündemimizin merkezine yerleştirmiştir.

Türkiye, son yirmi yılda jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık hedefleri ışığında savunma sanayisinde hızlı bir büyüme sürecine girmiştir. Sektörün 2025’te 10 milyar doları aşacak ihracat rakamları ve rekor düzeydeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme kapasitemizin ne denli arttığını göstermektedir. Fakat bu devasa sanayi kapasitesi; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi enerji tüketimi yüksek altyapıların elektrik ve termal ısı taleplerini gözle görülür seviyelere taşımıştır.

Sektörel tüketimin boyutlarını rakamlarla ifade etmek, konunun ciddiyetini kavramak için gereklidir. ASELSAN’ın tesislerinde yıllık elektrik tüketimi 120 milyon kWh (120 bin MWh) kadar olmaktadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’daki ağır sanayi faaliyetlerinin bu rakamı çok daha fazla aştığı, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin benzer biçimde yoğun enerji talep ettiği açıktır. Türk Savunma Sanayisi’nin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) aralığında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerjisinin geleneksel yollarla, ulusal elektrik şebekesi üzerinden sağlanması; savaş, asimetrik çatışma, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi olasılıklarla telafisi mümkün olmayan riskleri beraberinde getirir. Bu zafiyeti ortadan kaldırmanın yolu, “ada modunda” bağımsız çalışan “mikroşebekeler” kurmaktır. İşte bu mikroşebekelerin kalbi, kesinlikle toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum, doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan, kendi başına nükleer silah yapımında kullanılamayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi oldukça düşük olan stratejik bir hammaddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine dayanarak, dünya genelindeki toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu değerli elementin küresel distribüyosyonunda, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin yataklarına sahip ülkeler arasında yer alıyor.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verilerine göre, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi yaklaşık 380 bin ton civarındadır. Fakat Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha kapsamlı jeolojik tahminleri, Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların da eklenmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’si olduğu öne sürülmektedir. Sadece Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezervin bile, yüksek verimli yeni nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını onlarca yıl boyunca karşılama potansiyeline sahip olduğunu unutmamak gerekir. Bu toprakların altında yatan bu zenginlik, bir lütuf değil, onu geliştirecek bilimsel iradeyi gösterme sorumluluğudur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun bir enerji kaynağı olarak işlev gösterebilmesi için, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtın kullanılmasından daha karmaşık bir fiziksel yapıya ihtiyaç vardır. Toryum-232 “doğurgan” bir elementtir. Reaktör çekirdeğinde bir nötron emerek Toryum-233’e dönüşür, bunun ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde son bir beta bozunumuyla bölünebilir Uranyum-233’e dönüşür.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en önemli temsilcisi, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibidir. Arık hocamızın liderlik ettiği “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistemde, etkili bir parçacık hızlandırıcıdan üretilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır bir metal hedefe çarpdırılarak yoğun bir nötron akışı sağlanır ve sistemin nötron jeneratörüne dönüşmesi sağlanır. Sistemin en yenilikçi yanı, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” seviyesinde tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir acil durumda hızlandırıcının elektriği kesildiği anda proton demeti durur, nötron kaynağı ortadan kalkar ve fizyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendi kendine sona erer. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde meydana gelen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu yazıyı kaleme alırken içimizde buruk bir hüzün hâkim, vicdanımız ise mahcup. Zira Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya doğru yola çıkarken geçirdikleri şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun süre askıya almış, bu topraklardaki bilimsel atılımların önünü kesmiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başarabilen, bu öngörüleri somut projelere dönüştürebilen nadir bilim insanlarından biriydi.

Kazanın ardından eşinin, Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı yorumlar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arka planında sabotaj olasılığını, Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen güçlerin etkisini gündeme getirmiştir. “Engin’in bu teknolojiye erişmiş olmasından ötürü hedef alındığını düşünüyorum” ifadesini kullanan Metin Arık Hocamızın bu haykırışı, yıllar geçse de kulaklarımızda yankılanmaktadır. Bu